ధరణికోట ప్రాచీన నామం 'ధాన్యకటకం'. క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దం నాటికే ఇదొక సువిశాలమైన నగరంగా విలసిల్లింది.

నాటి రాజులు ఈ నగరాన్ని శత్రువుల దాడుల నుండి రక్షించడానికి భారీ మట్టి ప్రాకారాలను (Mud Ramparts), కందకాలను నిర్మించారు. ఈ మట్టి గోడలపై ఇటుకలతో, రాళ్లతో పటిష్టమైన కట్టడాలు ఉండేవని చరిత్ర చెబుతోంది.

కృష్ణా నది నీటిని ఒక ప్రత్యేక కాలువ ద్వారా కోట చుట్టూ ఉన్న కందకాలలోకి ప్రవహించేలా చేసిన నాటి ఇంజనీరింగ్ నైపుణ్యం నేటికీ ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది.

ప్రస్తుతం ఈ మట్టి దిబ్బలు పురావస్తు శాఖ వారి సంరక్షణలో ఉన్నాయి. ఆర్కియలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ASI) వారు వివిధ దశల్లో ఇక్కడ జరిపిన తవ్వకాల్లో ఎన్నో ఆసక్తికరమైన విషయాలు వెలుగుచూశాయి:

• బౌద్ధ విహారాలు: తవ్వకాల్లో నాటి బౌద్ధ భిక్షువులు నివసించిన ఇటుకలతో కట్టిన విహారాల (Viharas) ఆనవాళ్లు బయటపడ్డాయి.
• నాణాలు & వాణిజ్యం: ఇక్కడ లభ్యమైన శాతవాహన రాజుల నాణాలు మరియు రోమన్ నాణాలు, ధరణికోటకి రోమన్ సామ్రాజ్యంతో ఉన్న విస్తృతమైన అంతర్జాతీయ వ్యాపార సంబంధాలను ధృవీకరిస్తున్నాయి.
• ప్రాచీన జీవనశైలి: బృహత్ శిలాయుగపు (Megalithic period) కాలం నాటి నలుపు-ఎరుపు రంగుల కుండల పెంకులు (Black and Red ware), గాజు పూసలు, ఏనుగు దంతపు వస్తువులు నాటి ప్రజల ఉన్నతమైన జీవనశైలికి అద్దం పడుతున్నాయి.

ధరణికోట కేవలం రాజకీయ, వాణిజ్య కేంద్రం మాత్రమే కాదు, గొప్ప ఆధ్యాత్మిక కేంద్రం కూడా! స్వయంగా గౌతమ బుద్ధుడు ఇక్కడ 'కాలచక్ర తంత్ర'ను బోధించాడని టిబెటన్ బౌద్ధ గ్రంథాలు ఘంటాపథంగా చెబుతున్నాయి.

7వ శతాబ్దంలో ప్రఖ్యాత చైనా యాత్రికుడు 'హుయాన్ త్సాంగ్' (Xuanzang) ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించి, ఇక్కడి బౌద్ధ విహారాల వైభవాన్ని, విద్యాకేంద్రాల విశిష్టతను తన గ్రంథాల్లో ఎంతో గొప్పగా వర్ణించాడు.

శాతవాహనుల పతనం తర్వాత కూడా ఈ కోట ప్రాభవం కోల్పోలేదు. ఇక్ష్వాకులు, పల్లవులు దీనిని పాలించారు. 11, 12వ శతాబ్దాలలో 'కోట వంశస్థులు' (Kota Vamsa) ఈ కోటను కేంద్రంగా చేసుకుని పరిపాలించారు.

కాకతీయులతో వివాహ మరియు రాజకీయ సంబంధాలు నెరిపిన వీరు, ధరణికోటను మరింత పటిష్టం చేశారు. సా.శ. 1182 నాటి పల్నాటి యుద్ధ సమయంలో ఈ కోట ఎన్నో రాజకీయ పరిణామాలకు వేదికైంది.

18వ శతాబ్దం చివరలో ప్రసిద్ధ జమీందార్ వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు పాలనలో రాజధానిని ధరణి కోట నుండి పక్కనే ఉన్న ఆధునిక అమరావతికి మార్చడంతో ఈ పాత కోట ప్రాభవం నెమ్మదిగా తగ్గింది.